گفته شد که یکی از ابعاد معرفت به امام، معرفت و شناخت مقام علمی امام است.
اکنون به صورت تفصیلی تر به معرفی این بعد از مقام امام علیه السلام بر اساس آیات و روایات می پردازیم.
امام علیه السلام به هر آن چه در گذشته، زمان حال و آینده اتفاق می افتد عالم و آگاه است.
امام صادق علیه السلام به عبدالاعلی بن أعین فرمود：
“من عالم به قرآن هستم و در قرآن کیفیت شروع خلقت و هر چه تا قیامت خواهد بود مطرح شده، همچنین اخبار آسمان ها، زمین، بهشت، دوزخ، هر چه گذشته و هر آن چه پس از این خواهد شد، در قرآن وجود دارد.”
سپس حضرت فرمود：
“چنان بر این علوم تسلط دارم که گویی به کف دست خود تسلط دارم چرا که خدای متعال می فرماید تبیین و تفصیل همه چیز در قرآن وجود دارد.”
(محمدبن یعقوب کلینی، کافی، ج۱ ص۶۱ حدیث۸)
علم امام به زمان مرگ افراد
اکنون روایتی به عنوان نمونه در مورد علم امام علیه السلام نسبت به زمان مرگ افراد مطرح می شود:
اسحاق بن عمار می گويد: شنيدم امام موسی كاظم علیه السلام به مردى خبر مرگ او را مىدهد. من در دل با خود گفتم: به راستى آیا امام مىداند كه مردى از شيعيانش چه وقت میميرد؟
امام با چهره ای برافروخته به من رو كرد و فرمود: اى اسحاق، رشيد هجرى (يكى از ياران معروف امیرالمومنین علیه السلام) مرگ و مير و گرفتارىهاى آينده (علم منایا و بلایا) را مىدانست، امام معصوم كه به دانستن آن شايستهتر است!
سپس فرمود: اى اسحاق، کارهایت را انجام بده، زيرا عمر تو رو به پایان است و تو تا دو سال ديگر خواهى مرد و برادران و خاندان تو نیز پس از تو با هم ستيزه كنند و به یکديگر خيانت ورزند، تا جایی که دشمن آنها را سرزنش كند… آنگاه تو تعجب مىكنى كه امام مرگ كسى را بداند!؟
اسحاق می گوید: به امام عرض کردم：از خدا آمرزش مىخواهم براى آنچه در دلم گذشت…
اسحاق پس از اين مجلس، اندكى بيش زنده نماند و ديرى نپائيد كه خاندان عمار نیز اموال مردم را گرفته و هدر كرده و مفلس شدند.
(محمدبن یعقوب کلینی، کافی ج۱ ص۴۸۴ حدیث۷)
علم امام به قرآن و تمامی احکام حلال و حرام
اکنون دو روایت به عنوان نمونه در مورد علم امام علیه السلام به قرآن و احکام حلال و حرام مطرح می شود:
روایت اول؛
امام صادق علیه السلام فرمود：
قسم به خدا که من به قرآن عالم هستم از اول آن تا به آخر آن، گویی که قرآن در کف دست من است، در آن تمام اخبار زمین و آسمان و… وجود دارد.
(محمدبن یعقوب کلینی، کافی ج۱ ص۴۰۹ حدیث ۷)
روایت دوم؛
امام رضا علیه السلام فرمود：
خداوند متعال تمامی حلال و حرام و حدود و احکام و تمامی آن چه را که مردم به آن نیاز دارند به صورت کامل در قرآن نازل نمود…
(محمدبن یعقوب کلینی، کافی ج۱ ص۱۹۹)
در نتیجه امام که به تمامی قرآن عالم است، به تمامی حلال و حرام نازل شده در قرآن نیز عالم است.
علم امام به هر آنچه در زمین و آسمان هاست
اینک به روایتی در مورد علم امام علیه السلام به هر آنچه در زمین و آسمان هاست توجه کنید؛
پیش از این گفته شد که امام صادق علیه السلام به عبدالاعلی بن أعین فرمود：
“من عالم به قرآن هستم و در قرآن از آغاز خلقت تا قیامت، همچنین اخبار آسمان ها، زمین، بهشت، دوزخ، گذشته و آینده وجود دارد.”
در روایت دیگری مفضل از آن حضرت سوال می کند：
قربانتان گردم، آیا خدا اطاعت از فردی را که بر اخبار آسمان ها مطلع نیست بر مردم واجب می کند؟
حضرت فرمود：
خدا کریم تر و مهربان تر است به بندگانش از اینکه اطاعت فردی را بر ایشان واجب کند که صبح و شب (یعنی پیوسته) بر اخبار آسمان ها آگاه نباشد!
(مرحوم کلینی، کافی ج۱ ص ۲۶۱ حدیث ۳)
عرضه شدن روزانه اعمال بندگان بر امام
عبدالله بن ابان می گوید：
به امام رضا علیه السلام عرض کردم مولای من! برای من و خانواده ام دعا کنید.
حضرت در پاسخ فرمودند：
آیا تو گمان می کنی که من این کار را انجام نمی دهم!؟ به خدا قسم تمامی اعمال و رفتار شما در هر روز و شب بر من عرضه می شود.
سپس حضرت به آیه ۱۰۵ سوره توبه استناد نمود که خدا در آن می فرماید：”پس عمل کنید که خدا و رسول و مومنون [یعنی امامان] اعمال شما را می بینند”
(مرحوم کلینی، کافی ج ۱ ص ۲۱۹ حدیث۴)
این روایت ضمنا شدت توجه و محبت امامان علیهم السلام نسبت به شیعیان شان را می رساند. یعنی امروز امام زمان علیه السلام نیز همچون پدری مهربان، اینگونه به یاد شیعیان بوده و برای شان دعا می فرمایند.
علم امام به تمامی کتب آسمانی
شخصی از علمای مسیحی به نام “بریه” ضمن ماجرایی مفصل، با دیدن تسلط فوق العاده امام موسی کاظم علیه السلام بر انجیل شگفت زده شده و در همان مجلس به امامت آن حضرت ایمان آورد و شیعه شد. سپس از آن حضرت سوال کرد：
شما چگونه به تورات و انجیل و کتب دیگر انبیاء آگاهید؟
امام موسی کاظم علیه السلام فرمود：
تمامی کتب انبیاء نزد ماست و ما آن ها را از ایشان به ارث برده ایم، آن ها را مانند خود انبیاء سابق قرائت نموده و به آن ها آگاهیم. چرا که خدای متعال بر روی زمین حجتی قرار نمی دهد که هنگامی که از او سوالی پرسیده شود، او بگوید پاسخ این سوال را نمی دانم!.
(مرحوم کلینی، کافی ج۱ ص ۲۲۷ باب أنّ ألائمه ع عندهم جمیع الکتب…)
علم امام علیه السلام به اسم اعظم خدای متعال
جابر از امام باقر علیه السلام نقل می کند که آن حضرت فرمود：
اسم اعظم خدای متعال هفتاد و سه حرف است. آصف بن برخیا (وصی حضرت سلیمان) تنها به یک حرف آن آگاه بود و بوسیله همان یک حرف توانست تخت بلقیس را در کمتر از چشم برهم زدنی، نزد حضرت سلیمان آماده کند. اما ما [امامان معصوم] به هفتاد و دو حرف از اسم اعظم عالم و آگاهیم و آن یک حرف دیگر نزد خدا و مخصوص خدای متعال است.
(مرحوم کلینی، کافی ج۱ ص ۲۳۰ باب ما اعطی الائمة ع من اسم الله الاعظم)
علم امام علیه السلام به زمان مرگ خویش
راوی می گوید در زمان سندی بن شاهک (قاتل امام کاظم علیه السلام) من و عده ای که حدود هشتاد نفر بودیم و معروفین به اهل خیر و صلاح بودیم را نزد امام کاظم علیه السلام در حبس بردند. سندی بن شاهک به ما رو کرده و گفت：
به این مرد (امام کاظم) بنگرید! آیا برای او اتفاقی افتاده؟ مردم ما را نسبت به او متهم می کنند، با اینکه ما فقط به او نیکی کرده ایم. از خود او در این مورد سوال کنید!
امام موسی کاظم علیه السلام به ما هشتاد نفر رو کرده و فرمود：
ای جماعت بدانید که مرا با هفت خرما مسموم کرده اند و صبحگاهان رنگ من (در اثر شدت سم) به سبزی می گراید و در روز پس از آن از دنیا خواهم رفت!
راوی می گوید ناگهان دیدم که سندی بن شاهک مضطرب شد و بدنش به لرزه افتاد.
(مرحوم کلینی، کافی ج۱ ص۲۵۹ باب ان الائمه يعلمون متی یموتون و انهم لا یموتون الا باختیار منهم)
همچنین در این باب روایاتی وجود دارد که نشان می دهد خدای متعال امامان علیهم السلام را در هنگام مرگ مخیر می نماید که بمانند یا بروند و ایشان به اختیار خود مرگ را انتخاب می نمایند.
علم امام علیه السلام به غیب
حمران بن اعین از اصحاب خاص امام باقر علیه السلام می گوید：
از آن جناب راجع به این آیه از قرآن سوال کردم که؛ “عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه احدا… خدای متعال عالم به غیب است و کسی را بر غیبش آگاه نمی نماید”!
امام باقر علیه السلام فرمود：
[آیه بعد از این آیه که خواندی در قرآن این است که] “إلا من إرتضی من رسول… مگر رسولان مورد رضایت خدا”
[یعنی خدا علم غیبش را آشکار نمی کند مگر برای رسولان مورد رضایتش]
سپس حضرت ادامه داد：
و رسول خدا صلی الله علیه و آله از رسولان مورد رضایت خدای متعال بود.
(کافی، مرحوم کلینی، ج۱ ص۲۵۶ باب نادر فیه ذکر الغیب)
علم امام علیه السلام به جزئيات امور سال آتی
امام باقر علیه السلام می فرمایند：
خدای متعال علم هر آنچه گذشته و هر آنچه خواهد آمد همه را به پیامبر اعطاء نمود. مقداری زیادی از این علم به صورت اجمال بود که تفسیر آن در شب قدر نازل می شود. یعنی در شب قدر به پیامبر و امامان امر می شود که در اموری که به آن ها عالم هستند تا سال آتی چگونه عمل نمایند؛ اموری که امضاء آن توسط امام در شب قدر ممکن می شود. (مانند رزق و روزی، مدت عمر و زمان مرگ افراد، توفیق زیارت و حج، بیماری و سلامتی و…)
(کتاب شریف کافی ج۱ ص ۲۵۲ باب فی شان تفسیر انا انزلناه)
