در راستای افزایش معرفت نسبت به وظیفه امام شناسی، پس از بررسی جنبه علم الهی و انتخاب الهی امام یا همان “نص و نصب” امام، اینک مسئله عصمت امام را از دیدگاه آیات و روایات مورد بررسی قرار می دهیم.
بررسی در آیات و روایات
🔷🔹در راستای افزایش معرفت نسبت به وظیفه امام شناسی، پس از بررسی جنبه علم الهی و انتخاب الهی امام یا همان “نص و نصب” امام، اینک مسئله عصمت امام را از دیدگاه آیات و روایات مورد بررسی قرار می دهیم.
🔶🔸گفته شد که سنگ بنای امامت در مکتب اهل بیت علیهم السلام «نص و نصب» الهی است. خداوند متعال همچنین امام را از صفات خاصی از جمله علم الهی و عصمت بهره مند نموده است. تا جائی که طبق بیان آیات و روایات، ایشان مرتکب هیچ گناه و اشتباه و نسیانی نمی شوند.
🔷🔹پیش از وارد شدن در آیات و روایات، برای روشن شدن نمای کلی بحث عصمت جمله ای را از مرحوم شیخ صدوق به عنوان یکی از استوانه های فقاهت شیعی در این زمینه مطرح می کنیم. ایشان در مورد عصمت امام علیه السلام می نویسد: اعتقادنا في الأنبياء و الرسل و الأئمّة و الملائكة صلوات اللّه عليهم أنّهم معصومون مطهّرون من كل دنس و أنّهم لا يذنبون ذنبا لا صغيرا و لا كبيرا و لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ و من نفى عنهم العصمة في شيء من أحوالهم فقد جهلهم.
🔶🔸یعنی اعتقاد شیعه در مورد انبیاء و رسولان و امامان و ملائکه (که صلوات خدا بر همه ایشان باد) این است که ایشان معصوم و پاک و پاکیزه اند نسبت به هر پلیدی و ایشان مرتکب گناه نمی شوند نه گناه صغیره و نه گناه کبیره و طبق آیه قرآن «از امر خدای متعال سرپیچی نکرده و طبق اوامر الهی عمل می نمایند» و هر که عصمت را در حالی از احوال ایشان، از آنها نفی کند (و ایشان را معصوم نداند) به حق و مقام ایشان جاهل و ناآگاه است. (اعتقادات الامامیه ص ۹۶)
🔷🔹همچنین مرحوم شیخ صدوق در کتاب بسیار مهم خود به نام «من لایحضره الفقیه» که یکی از کتب اربعه شیعه است در این مورد می نویسد: «امام علیه السلام چه در کودکی و چه در بزرگسالی معصوم است.» (ج ۱ ص ۱۱۹)
🔷🔹امام صادق صلوات الله علیه هنگامی که از چیستی مقام امامت از ایشان سوال شد فرمودند：
🔶🔸…نحن خزان علم الله نحن تراجمة امر الله نحن قوم معصومون، امر الله تبارک و تعالی بطاعتنا و نهی عن معصیتنا نحن الحجة البالغه علی من دون السماء و فوق الارض.
🔷🔹ما امامان نگاهبان و دارنده علوم الهی، مفسران دستورات خدای متعال و گروهی معصوم هستیم که خالق متعال دیگران را به اطاعت از ما امر نموده و نسبت به سرپیچی از دستورات ما نهی نموده است. ما حجت و برهان رسا و کامل الهی بر تمامی مخلوقات هستیم. (مرحوم کلینی، کافی شریف؛ ج۱ ص ۲۶۹)
🔶🔸در این بیان نورانی “عصمت” به روشنی از خصوصیات امام علیه السلام شمرده شده است. ضمن اینکه عموما در روایات، ضمن توصیف عصمت به رابطه آن با علم امام علیه السلام تاکید می شود؛ گو اینکه عامل وجود عصمت را علم امام علیه السلام می شمارد
🔷🔹حضرت امام رضا صلوات الله علیه بیان بسیار زیبا و مفصلی در توصیف صفات و مقامات امام دارند که مطالعه و دقت و تدبر در آن تصویر و ترسیم دقیقی در این موضوع ایجاد می کند. این روایت در بسیاری از کتب معتبر روایی شیعه وارد شده است؛ از جمله در کتاب شریف کافی (کافی شریف؛ ج ۱ کتاب الحجه، ص ۱۹۸، باب نادر جامع فی فضل الامام و صفاته)
🔶🔸آن حضرت در بخشی از کلام نورانی خویش می فرمایند: امام ، معصوم و مشمول تایید و کمک خدای متعال بوده و از خطا و لغزش و برخورد نادرست، درامان است. خدای متعال تنها امام را اینگونه قرار داده است تا او حجت بر بندگان و شاهد بر اعمال ایشان باشد.
🔷🔹در بخش دیگری از این روایت، امام رضا علیه السلام می فرمایند：الامام المطهر من الذنوب … امام از تمامی گناهان پاک و از تمامی عیب ها جداست از جانب خدای متعال تنها او به علم الهی مزین شده و نشان حلم و بردباری در او روشن و آشکار شده است.
🔶🔸همچنین در کلام آن حضرت امام به عنوان معدن و سرچشمه قداست و طهارت و زهد و علم و عبادت معرفی شده است. دقت در استعمال واژه طهارت در ادبیات قرآن و روایات نشان می دهد طهارت درجه ای بسیار بالاتر از عصمت است و جدای از پاکیزگی در انجام امور تشریعی و دستورات دینی پاکیزگی در امور تکوینی مانند طهارت در خلقت و ولادت و نسب و… را نیز در بر می گیرد.
شیعه معتقد است آن مقام “عصمت” که در مورد امامان مطرح است، برای هیچ شخص دیگری قابل دسترسی نبوده و تنها ایشان به معنای واقعی از گناه، اشتباه و نادانی و حتی ترک اولی در امان هستند.
🔷🔹متون زیارت نامه هایی که توسط امامان علیهم السلام بیان شده، سرشار از معارف ناب اعتقادی است. از جمله در زیارت مولی الموحدین امیرالمومنین صلوات الله و سلامه علیه و خطاب به آن حضرت می خوانیم：
🔶🔸”أشهد أنّكَ طُهرٌ طاهرٌ مطهر من طُهرٍ طاهرٍ مُطَهر”
🔸شهادت می دهم که شما [یا امیرالمومنین] پاک و پاکیزه و دور از هر پلیدی بوده و از صلب شخصی پاک و پاکیزه و دور از هر پلیدی به دنیا آمده اید. (کتاب شریف “من لایحضره الفقیه” از مرحوم شیخ صدوق ج۲ ص۵۹۰)
🔷🔹این فراز زیبا از زیارت حضرت امیر علیه السلام به روشنی مقامی بالاتر از عصمت را برای ایشان ثابت می کند که همانا مقام “طهارت” است. همچنین این جمله مقام “طهارت” را برای حضرت ابوطالب علیه السلام پدر بزرگوار امیرالمومنین علیه السلام روشن می نماید.
🔷🔹از دیگر روایاتی که در کتب و منابع معتبره شیعه در زمینه عصمت از امامان علیهم السلام مطرح شده است، روایتی بسیار زیبا از ساحت قدسی امیرالمومنین صلوات الله و سلامه علیه است.
🔶🔸آن حضرت در این بیان شریف می فرمایند: ” إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى طَهَّرَنَا وَ عَصَمَنَا وَ جَعَلَنَا شُهَدَاءَ عَلَى خَلْقِهِ وَ حُجَّتَهُ فِي أَرْضِهِ وَ جَعَلَنَا مَعَ الْقُرْآنِ وَ جَعَلَ الْقُرْآنَ مَعَنَا لَا نُفَارِقُهُ وَ لَا يُفَارِقُنَا.” (مرحوم کلینی، کتاب ارزشمند کافی 1 / 191)
🔷🔹یعنی خدای متعال ما اهل بیت را طهارت بخشیده و معصوم قرار داد و نیز ما را به عنوان شاهدان و گواهان بر تمامی مخلوقات و بندگانش و حجت در زمینش برگزید و همچنین ما را همراه با قرآن و قرآن را همراه با ما قرار داد به صورتی که ما از قرآن جدا نمی شویم و قرآن نیز از ما جدا نمی شود.
🔶🔸در این روایت نورانی به صراحت مقام طهارت و عصمت و پاکی از گناه و خطا و اشتباه و… برای این بزرگواران ثابت می شود. ضمن این که باز می بینیم که حضرتش بلافاصله پس از بیان مقام عصمت مقام علم الهی امام علیه السلام را متذکر می شوند که همان مقام شهادت و گواهی بر مردم است. به این معنی که کسی توان شهادت و گواهی بر اعمال تمامی مردم در روز قیامت را داراست که عالم به اعمال و رفتار تمامی مردم باشد. این می تواند اشاره به این باشد که منشاء عصمت اهل بیت علیهم السلام، علم الهی ایشان است.
🔷🔹 همراهی و جداناپذیری اهل بیت علیهم السلام از قرآن نیز خود به تنهائی نشان دهنده مقام عصمت برای ایشان است. چرا که قرآن به اجماع امت مصون از خطاست و کسانی که دائما همراه قرآن بوده و کوچکترین فاصله ای از آن نداشته باشند نیز معصوم و مصون خواهند بود.
🔷🔹از دیگر روایاتی که در کتب و منابع معتبره شیعه در زمینه عصمت از امامان علیهم السلام مطرح شده است، فرمایشی از امام صادق صلوات الله و سلامه علیه است که می فرمایند؛ و لا یختار لرسالته و لایصطفی من عباده من یعلم انه یکفر به و یعبد الشیطان دونه و لایتخذ علی خلقه حجة الا معصوما. (مرحوم صدوق، کتاب توحید ص ۴۰۷)
🔶🔸یعنی خدای متعال هیچ گاه برای رسالت و مقام اصطفاء خویش از میان بندگانش ، شخصی را برنمی گزیند که می داند آن شخص در آینده به خدا کافر خواهد شد و از شیطان تبعیت خواهد نمود، بلکه خدای متعال هیچ حجتی بر بندگانش قرار نمی دهد مگر اینکه آن حجت معصوم باشد.
🔷🔹این بیان نورانی به صراحت عصمت تمامی انبیاء و رسولان و بلکه عصمت تمامی حجت های الهی را روشن و ثابت می نماید. بنابراین اعتقاد به حجت های غیر معصوم اصولا با مبانی فکر شیعی سازگار نیست.
🔷🔹یکی از آیات قرآن که در مورد عصمت امامان علیهم السلام نازل شده، بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب است که به آیه تطهیر معروف است. خدای متعال در این آیه خطاب به اهل بیت علیهم السلام می فرماید：”إنما یریدالله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهرکم تطهیرا” همانا خدای متعال اراده نمود تا هر گونه پلیدی و ناپاکی را از شما اهل بیت دفع نموده و شما را در نهایت طهارت قراردهد.
🔶🔸از جمله روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شده که حضرت در پاسخ سوال سلمان پس از اشاره به آیه تطهیر فرمودند：”آیا می دانی “رجس” در این آیه به چه معناست؟ سلمان عرض کرد：خیر یارسول الله. حضرتش فرمودند：به معنای شک است، اهل بیت به هیچ وجه در مورد آنچه از سوی خدای متعال نازل شده است شک نمی کنند، ما (یعنی خود حضرت و اهل بیت) در ولادت و طینت و خلقت مان تا حضرت آدم علیه السلام طاهر هستیم، طاهر و معصوم از هر گونه بدی و ناپاکی و پلیدی. (سلیم بن قیس هلالی، کتاب ارزشمند اسرار آل محمد صلی الله علیهم اجمعین حدیث ۶۲ ج۲ ص ۹۰۹)
